Πως να σταματήσετε την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης στο παιδί σας

Υπάρχει μια πληθώρα άρθρων με πρακτικές (όπως και στο άρθρο εδώ) για το πως οι γονείς μπορούν να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη στο παιδί τους. Οι πρακτικές αυτές γενικά βοηθάνε τα παιδιά να φτιάχνουν λογικά συμπεράσματα που στηρίζονται σε αποδείξεις, εξετάζοντας το περιβάλλον με ολιστικό τρόπο σε όλα τα θέματα, ακόμα και ηθικά, δημόσια, πολιτικά ή ιδεολογικά, ακόμα και αυτά δηλαδή που διαμορφώνουν βασικές αξίες και προσωπικότητες.

Όμως μια ορθολογική προσωπικότητα αμφισβήτησης και αποδείξεων έχει τις αντίθετες ανάγκες από μια προσωπικότητα παράδοσης, ιδεολογίας ή θρησκείας που βασίζεται στην πίστη του "γιατί" παρά γνώση και ανάλυση του "πως".

Ο καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας του Πανεπιστήμιου Ιωαννίνων, Κυριακίδης Παύλος σε μια μελέτη του συνόψισε τα εμπόδια της διαμόρφωσης κριτικής σκέψης ως εξής:

• Άγνοια ανθρωπογνωσίας (Βασικές επιστημονικές γνώσεις βιολογίας, ψυχολογίας, κοινωνιολογίας)
• Έλλειψη κόπου, χρόνου, έρευνας με θυσία και τόλμη
• Συναισθηματική φόρτιση
• Προκατάληψη (Βικιπαίδεια - δοξασίες, θρησκοληψίες, δεισιδαιμονίες κτλ...)
• Εξαναγκασμός συμμόρφωσης (Ετυμολογία - εξαναγκάζω τη συμπεριφορά κάποιου να εναρμονιστεί με κάποιο υπόδειγμα, κανόνα ή υπόδειξη και να διορθωθεί)
• Παγιωμένη κοινωνική πλάνη ("...γιατί έτσι κάνει ο κόσμος.")
• Φόβος ("τι θα πει ο κόσμος?")
• Ανορθολογικό περιβάλλον (που δεν βασίζεται στην λογική)

Από ότι φαίνεται, τα περισσότερα εμπόδια δημιουργούνται όχι απλά από το περιβάλλον του παιδιού, αλλά από ένα συγκεκριμένο τρόπο σκέψης και διαπαιδαγώγησης.

1. Να αφήνεις τους άλλους να σκέφτονται για εσένα

Αφού κάποιος βρει την ευκαιρία να συμβουλέψει το παιδί σας σε κάτι (παρόλο που εσείς ζητήσατε από όλους να μην το κάνουν) κατόπιν τεκμηριώνει με την φράση 'γιατί έτσι κάνει ο κόσμος'. Όμως στην ουσία λέει στο παιδί σας "Δεν χρειάζεται να σκέφτεσαι από μόνος σου, αφού μπορείς να αφήσεις τον κόσμο να σκέφτεται για σένα".

Το ίδιο ισχύει και για απαντήσεις νοητικά αδιέξοδες, πχ.

• "γιατί έτσι" (άσε να σκέφτομαι εγώ για εσένα)
• "είναι η παράδοσή μας" (οι πρόγονοι μας ήδη το σκέφτηκαν αυτό για εσένα)
• "έτσι κάνουν οι τάδε που γνωρίζουν..." (χωρίς εμείς να γνωρίζουμε γιατί το κάνουν)

Όμως το παιδί για να πατήσει στα πόδια του θα πρέπει αντί να μάθει να εμπιστεύεται και να συμβουλεύεται τους γονείς του, να μάθει τον τρόπο πως να κάνει μόνο του τις επιλογές του, δηλαδή να του καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη, όχι να του μάθουν κόλπα πως να σκέφτεται λιγότερο.

Αν το παιδί αποδεχθεί τον τρόπο σκέψης '...γιατί έτσι κάνει ο κόσμος' ως μια διαθέσιμη επιλογή του, κατόπιν είναι πολύ εύκολο να τον συνηθίσει αφού είναι αρκετά απλός στην κατανόηση, γρήγορος στην εκτέλεση και υπερβολικά ξεκούραστος στην χρήση του. Προφανώς και δεν πρέπει να επιτρέψετε σε κανέναν να διδάξει στο παιδί σας πως να μην σκέφτεται.

2. Να φοβάσαι τι θα πει ο κόσμος

Πολλές νοικοκυρές τις παλιάς γενιάς είχαν αυτόν τον φόβο, και συχνά πίστευαν πως είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που άξιζε να μεταφέρουν στο παιδί τους, γιατί όχι ίσως και στο δικό σας παιδί.

Εκτός του ότι κουβαλάς μια ζωή έναν φόβο χωρίς νόημα, για κάτι που δεν υπάρχει καν στην πραγματικότητα ('ο κόσμος' ως μια ενιαία αντίληψη), επιπλέον άπειρα βιβλία έχουν γραφτεί από φιλοσόφους, ψυχολόγους και κοινωνιολόγους σχετικά με τον κομφορμισμό, την αλλοτρίωση και πως κάποιοι άνθρωποι χρησιμοποιούν τον φόβο για να περιορίσουν την νοητική ικανότητα ενός παιδιού στα όρια ενός αυθαίρετου μέσου όρου που βασίζετε στην άποψη ενός ατόμου ή μιας ιδεολογίας για το σύνολο του κόσμου.

Όμως όσο πιο χαρισματικό γεννιέται ένα παιδί, τόσο πιο δύσκολο ή δυσάρεστο θα του είναι να προσαρμοστεί σε ένα τυποποιημένο περιβάλλον.

Οι άνθρωποι που επιμένουν σε αυτές τις πρακτικές συχνά αδυνατούν να καταλάβουν τις συνέπειες των πράξεων τους, ενώ ακόμα και μπροστά σε αποδείξεις απαντούν "εγώ έπαθα κάτι κακό που μεγάλωσα έτσι;" λες και αυτοί είναι ο, τι καλύτερο θα πρέπει να προσδοκάτε από το παιδί σας.

Μην περιμένετε πρώτα να βάλουν στο μυαλό του παιδιού σας τον φόβο 'του κόσμου' και κατόπιν εσείς να δράσετε. Τα όπλα σας, η γνώση και η λογική δεν πρόκειται να υπερισχύσουν απέναντι στο παγκοσμίως δυνατότερο συναίσθημα - τον φόβο - ιδίως σε ένα παιδί που δεν ανέπτυξε ακόμα κριτική σκέψη. Δεν έχετε κανένα λόγο να πιστεύετε πως θα κερδίζετε αυτήν την μάχη, οπότε κάντε ο, τι μπορείτε για να μην χρειαστεί να την δώσετε.

3. Είναι σωστό να σε συμβουλεύουν οι μεγάλοι

Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνονται τέτοιου είδους έρευνες, όπως του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας της Αμερικής σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Καλιφόρνια, Ουάσιγκτον και Yale που μπήκαν στο κόπο (1), (2), (3), να μας δείξουν το προφανές: πως τα παιδιά που μεγαλώνουν με επικριτικούς ανθρώπους αναπτύσσουν προβληματική συμπεριφορά ως ενήλικες.

Οι φαινομενικά καλοπροαίρετες διορθώσεις συμπεριφοράς, σαν συμβουλές μπορεί να περιέχουν κομμάτια σοφίας ολόκληρης ζωής και τις αγνότερες προθέσεις, όμως τα εδομένα δείχνουν πως αυτό συχνά καταλήγει να έχει αρνητικές επιπτώσεις στα παιδιά:

• Οι συμβουλές που ρυθμίζουν την συμπεριφορά μειώνουν την αυτοπεποίθηση του παιδιού σε αντίθεση με την ενθάρρυνση που την αυξάνουν (λόγο του ότι γίνονται από διαφορετική θέση δημιουργώντας στο παιδί μια εμπειρία στην οποία τονίζεται η θεση του)
• θα του μάθουν να αγνοεί τα συναισθήματα των άλλων με τον ίδιο τρόπο που αγνοούνται τα δικά του όταν το κατευθύνουν προς το 'σωστό' και το 'πρέπει'.
• θα του μάθουν να εκφράζεται με υποδείξεις προς τους άλλους, με τον ίδιο τρόπο που τις δέχεται και αυτό.
• Κάποια στιγμή θα καταλήξουν δυσάρεστες για το παιδί, καθώς θα διαπιστώσει πως δεν είναι πάντα εφικτές ή καν επιθυμητές. Αναπόφευκτα θα δοκιμάσει να αποφύγει την επόμενη συμβουλή / διόρθωση συμπεριφοράς λέγοντας ψέμματα, μικρά αθώα καθημερινά ψεματάκια για σχεδόν οτιδήποτε.

Όμως το βλαστάρι σας, εκτός από λίγο πιο μειωμένης αυτοπεποίθησης και λίγο πιο εγωιστικό, αν του μάθουν να λέει και λίγα ψέματα, μάλλον θα το χρησιμοποιήσει ως μια εύκολη λύση αντί να επωμιστεί το βάρος να επιχειρηματολογήσει προς υπεράσπιση της θέσης του, όταν συζητάτε μαζί του. Έτσι η επικοινωνία με το παιδί σας θα γίνει λίγο πιο δύσκολη, αυτό με την σειρά του δεν θα εξασκεί την διατύπωση του ορθού λόγου και επιπλέον η τιμωρία των ψευτών δεν είναι μόνο ότι δεν τους πιστεύουν οι άλλοι, αλλά ότι και οι ίδιοι δεν πιστεύουν τους άλλους (και τους γονείς του)

Αν θέλετε να του καλλιεργήσετε την ειλικρίνεια, την ενσυναίσθηση και την ευθύτητα του ορθού λόγου θα πρέπει να του την προσφέρετε πρώτοι εσείς, στα δικά του μέτρα, χαμηλώνοντας το ανάστημα σας στο ύψος του, ώστε να μπορεί και αυτό με την σειρά του να σας το ανταποδώσει, φυσικά με τον ίδιο τρόπο που το παρέλαβε.

Σύνολο

Συγχαρητήρια, αν αφήσατε το παιδί σας να διαμορφωθεί από συντηρητικούς ανθρώπους το ποιο πιθανόν είναι να έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

• Μαμμόθρεφτο 30-40-50 χρονών που ακόμα σας συμβουλεύεται για το οτιδήποτε
• Χωρίς πρωτότυπη σκέψη αφού έμαθε να αντιγράφει τις σκέψεις άλλων
• Τυποποιημένη κοινωνική συμπεριφορά με προτεραιότητα στο να αποφεύγει το τι θα πει ο κόσμος
• Χαμηλή αυτοπεποίθηση αφού αποθαρρύνεται από τις αποτυχίες που είναι απαραίτητες για κάθε επιτυχία
• Δυσκολία ενσυναίσθησης αφού δεν είχε πρότυπο να παραδειγματιστεί
• Άσχημη συμπεριφορά κάνοντας συχνές υποδείξεις σε άλλους όπως του έκαναν
• Δυσκολία να εκφραστεί και να στηρίξει την θέση του αφού δεχόταν διορθώσεις συμπεριφοράς χωρίς αντίλογο
• Κλειστός χαρακτήρας με ανειλικρινής στάση ακόμα και στους κοντινούς του ανθρώπους αποφεύγοντας οποιεσδήποτε διενέξεις

Δυστυχώς είμαστε ελεύθεροι να σταματήσουμε την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης στο παιδί μας, ευτυχώς δεν έχουμε το δικαίωμα να το κάνουμε στα παιδιά των άλλων, ακόμα και αν πρόκειται για το παιδί της κόρης μας ή του γιου μας.

Αυτό μπορούμε ή να το δεχθούμε με ειλικρίνεια και να αρκεστούμε στην παρέα του μικρού παιδιού τους ή να προσπαθήσουμε να το διαπαιδαγωγούμε και τελικά να μείνουμε με την απορία γιατί από την ημέρα που μιλήσαμε στο παιδί τους για τον θεό, τον κόσμο κτλ πλέον δεν το βλέπουμε τόσο συχνά και ποτέ πια δεν το αφήνουν μόνο του μαζί μας. Μα δεν βλέπουν πόσο σοφοί και σημαντικοί είμαστε?

Στην ερώτηση αν είναι καλύτερα για το παιδί κατηχηθεί στον χριστιανισμό ή να μείνει άθεο, υπάρχουν τουλάχιστον 10 λόγοι για το παιδί να μεγαλώσει χωρίς θεό